Chirurgia to nie miejsce. Pod takim tytułem, w oryginale „Surgery is not a place”, czasopismo „Military Medicine” opublikowało symulację, z której wynikami warto skonfrontować każdą sieć szpitali przygotowywanych na wojnę.
Zespół ppłk. Evana Bainesa z Brooke Army Medical Center odtworzył w modelu 36 dni walk osiemnastotysięcznej dywizji i za główną miarę przyjął czas od zranienia do rozpoczęcia zabiegu chirurgicznego. Dobowe straty na poziomie 9 rannych na tysiąc żołnierzy odpowiadają przedziałowi znanemu z historycznych kampanii dywizyjnych. Przy takim obciążeniu kolejka do sali operacyjnej w najbliższym ośrodku Role 2, pierwszym szczeblu z chirurgią ratującą życie, trwała dłużej niż ewakuacja z miejsca zranienia do szpitala. Ranny czekał na rozpoczęcie zabiegu średnio 35 godzin, wobec 2 godzin przewidzianych w doktrynie NATO. Ratunkiem okazało się kierowanie części rannych do szpitala kolejnego poziomu – Role 3, położonego 80 km na tyłach i wyposażonego w cztery stoły zabiegowe zamiast dwóch, ilekroć operacja mogła się tam odbyć wcześniej. Dzięki tej zmianie organizacyjnej średni czas do interwencji skrócił się z 35 do 3,6 godziny, a 30-dniowa śmiertelność spadła z 14,4 do 11,8 proc.
Czy to oznacza, że bliskość traci znaczenie? Nie, ale przesądza jedynie o tym, jak szybko ranny trafi do najbliższej placówki, podczas gdy o długości kolejki rozstrzyga przepustowość całej sieci. Dlaczego ten wniosek dotyczy nas bardziej niż Niemiec czy Francji? Przygotowywana w Polsce sieć szpitali na czas wojny będzie pierwszym ogniwem sojuszniczego łańcucha ewakuacji medycznej ze wschodniej flanki. Zadaniem wybranych placówek na wschód od Wisły będzie stabilizacja rannych przez 3-5 dni, zanim leczenie definitywne przejmie zaplecze w głębi kraju.
Model dynamicznego planowania zabezpieczenia medycznego, opracowany w Warszawa w 2024 r., wykazał, że właściwie zorganizowane struktury medyczne obecne już na teatrze działań wyraźnie zmniejszają potrzebę angażowania mobilnych szpitali z odwodu. Zespół ppłk. Bainesa sięgnął po inną metodę, symulację przepływu rannych przez punkty chirurgiczne dywizji, dochodząc do podobnego wniosku. Obie prace potwierdzają znaną z teorii kolejek zasadę, według której wspólna pula stanowisk skraca oczekiwanie bardziej niż te same stanowiska działające osobno.
Zgodność badań z teorią i praktyką sojuszniczą pozwala zatem przenieść amerykańskie wyniki do polskich warunków i wyprowadzić z nich trzy wymagania wobec krajowej sieci oraz cytowanego wyżej modelu planowania z 2024 r.
Pierwszym jest kryterium przekazania. O tym, czy ranny czekający na zabieg trafi do szpitala wyższego poziomu, powinna rozstrzygać długość kolejki do sali operacyjnej, a nie odległość od pola walki. Próg uruchamiający przekazanie pacjenta z Role 2 do Role 3 oraz uprawnienia do takiej decyzji trzeba ustalić i przećwiczyć w czasie pokoju, podczas gdy granicą pobytu poszkodowanego przed ewakuacją w głąb kraju, niezależnie od miejsca zaopatrzenia, pozostaje wspomniane wyżej okno 3-5 dni.
Drugim jest miara przepustowości systemu. Okresowa certyfikacja sieci powinna sprawdzać, czy placówki regionu razem ze szpitalem wyższego poziomu zdołają w ciągu doby podwoić liczbę operowanych rannych względem zwykłego trybu pracy.
Trzecim jest pełny obraz sytuacji medycznej. Informacja o rannym musi docierać do szpitala przed nim, aby stół operacyjny, zespół chirurgiczny i krew czekały na pacjenta, a nie odwrotnie.
Od 2027 r. System Ewidencji Potencjału Świadczeniodawcy, tworzony przez MZ_GOV_PL także na potrzeby zarządzania kryzysowego i bezpieczeństwa państwa, pokaże w czasie rzeczywistym łóżka, personel i zapasy tlenu. Tysięcy możliwych ścieżek rannego przez placówki Role 1-4, uwzględnionych w modelu z 2024 r., nie oceni się jednak bez zaangażowania systemu wspomagania decyzji. Narzędzie takie zestawia dla każdego rannego czas dojazdu z obciążeniem stołów operacyjnych w kolejnych placówkach i wskazuje tę, w której zabieg rozpocznie się najwcześniej. Resorty zdrowia i obrony muszą więc uzgodnić wspólny standard danych o zasobach i kolejkach do zabiegu, przed produkcyjnym wdrożeniem ewidencji. W przeciwnym razie sieć szpitali na czas wojny pozostanie mapą lokalizacji placówek, bez informacji o ich bieżącym obciążeniu, a o kierunku ewakuacji rannych nadal będzie przesądzać odległość.
Na czym opiera się to ostrzeżenie? W modelu ppłk. Bainesa pacjent najdłużej czekał na rozpoczęcie operacji właśnie w najbliższym punkcie Role 2, a nie w ośrodku Role 3 położonym 80 km na tyłach, co w praktyce oznacza, że o przydatności szpitala jako ogniwa łańcucha ewakuacyjnego decyduje czas przyjęcia rannego do zabiegu, ponieważ chirurgia to zdolność sieci do podjęcia leczenia, a nie miejsce na mapie. Wniosek dla planistów jest jeden: przepustowość sal operacyjnych i miejsc intensywnej terapii buduje się latami ćwiczeń i codziennej pracy przy leczeniu np. urazów wielonarządowych. Z chwilą wybuchu konfliktu zbrojnego można ją już tylko mierzyć na bieżąco i kierować rannych tam, gdzie stół chirurgiczny zwolni się najwcześniej. Poszkodowani napłyną na pewno – otwarte pozostaje pytanie, czy zastaną system, czy improwizację.